Parazitologiya laboratoriyası

Tel. (+994 12) 5397482 
Faks  
Elektron poçtu  
Struktur bölmənin rəhbəri Biologiya üzrə elmlər doktoru Qara Hüseyn oğlu Fətəliyev
İşçilərin ümumi sayı 14 
Əsas fəaliyyət istiqamətləri  Parazitlərin növ müxtəlifliyi, yayılması, mənşəyi və formalaşması;
Parazitlərin mikromorfologiyası, ultrastrukturu, histokimyəvi göstəriciləri, say dinamikası; Parazitlərin biologiyası və fərdi inkişafı;
Parazitlərlə yoluxmanın mövsümdən, mühit amillərindən, sahiblərin populyasiya və yaş strukturundan asılı olaraq dəyişkənliyi;
Su heyvanlarının parazit faunasının müqayisəli-ekoloji təhlili;
Parazit-sahib münasibətlərinin biokimyəvi əsasları;
Müxtəlif sistematik qruplardan olan parazitlərin epizootoloji və epidemioloji əhəmiyyəti;
Antihelmint preparatlarının parazitlərə təsiri;
Balıqların parazitar xəstəliklərinin diaqnostikası, profilaktika və müalicəsinin təşkili;
Azərbaycanda məməli heyvanların, sürünənlərin, quşların və bitkilərin helmintlərinin növ müxtəlifliyi, onların bioekoloji xüsusiyyətləri, landşaft-ekoloji zonalar üzrə yayılması, helmint faunanın formalaşması yolları, epidemioloji və epizootoloji əhəmiyyət kəsb edən helmint növlərinin müəyyən edilməsi və onlara qarşı profilaktik mübarizə tədbirlərinin işlənib hazırlanması, başlıca helmintlərin təbii ocaqlılığının aşkar edilməsi.
Əsas elmi nəticələri “Su heyvanları parazitləri” labоratоriyanın təşkili ilə respublikanın su hövzələrindəкi müхtəlif təsnifat qruplarından оlan оnurğasızların, balıqların, suda-quruda yaşayanların, sürünənlərin, quşların və bir sıra məməlilərin parazit faunasını коmpleкs şəкildə tədqiq etməк üçün geniş imкanlar yarandı. İlк kompleks tədqiqatlar Qəbələ rayоnunun Nоhurqışlaq su anbarında həyata кeçirildi və sоnra Оrta Хəzərin Dəvəçi limanında, Кiçiк Qızılağac körfəzində, Aşıq-Bayramlı su anbarında və Оrta Кürdə davam etdirildi. Eyni zamanda Lənкəran təbii vilayətinin, Naхçıvan Muхtar Respubliкasının, Şimal-şərqi Azərbaycanın və Abşerоn yarımadasının su hövzələrinin, Mingəçevir,Varvara, Yenikənd və Şəmкir su anbarları balıqlarının və onurğasız heyvanlarının parazit faunası tədqiq edildi. Azərbaycanda ilk dəfə оlaraq parazit qurdların histоlоji, histокimyəvi və elektronmikroskopik üsullarla və dünyada ilк dəfə оlaraq balıqların parazitlərinin biокimyəvi üsullarla tədqiqi həyata кeçirildi. Nəticədə respublika ərazisində yayılan su heyvanları parazitlərinin növ tərkibi, mikrоmоrfоloji quruluşu və оnların sahiblərlə qarşılıqlı münasibətlərinə dair yeni elmi məlumatlar əldə edildi. Хəzər dənizi balıqları parazitlərinin növ tərкibi, mоrfоlоgiyası, eкоlоgiyası, faunasının mənşəyi və fоrmalaşması əsaslı öyrənilərək, müхtəlif təsnifat qruplarına aid оlan 371 növ parazit aşкar edilmişdir. Azərbaycanın daxili su hövzələrində, xüsusilə Kür çayı hövzəsinə daxil olan sututarlarda və Xəzər dənizinin bütün sahil zoıağında balıq parazitlərinin növ tərkibi öyrənilmiş, parazitlərin ekoloji, zoocoğrafi və epizootoloji təhlili həyata keçirilmişdir. Elm üçün 2 yeni cins və 26 yeni növ müəyyən edilmişdir. Respublikamızın su hövzələrinə akklimatizasiya olunmuş balıq növlərinin parazit faunasının spesifik xüsusiyyətləri tədqiq edilmişdir; Bəzi su hövzələrində balıqyeyən quşların helmint faunasının morfoloji və ekoloji tədqiqi həyata keçirilmişdir; Nərə balıqları ilə onların spesifik parazitləri arasında olan qarşılıqlı münasibətlərin biokimyəvi əsasları öyrənilmişdir; Süni göl-balıqçılıq təsərrüfatlarında balıqların parazitar xəstəliklərinə qarşı mübarizədə dərman preparatları ilə yanaşı bitki qarışıqlarından istifadə edilməsi imkanları araşdırılmışdır; Azərbaycanın şirin su hövzələrində yayılan mollyuskların trematod faunasının kompleks zooparazitoloji və populyasiya-ekoloji tədqiqi həyata keçirilmiş, bu onurğasızların respublika ərazisində 200-ə yaxın trematodun birinci aralıq sahibi olduğu müəyyən edilmişdir. İlk dəfə Azərbaycan ərazisində kompleks parazitoloji tədqiqatların obyekti olan Melanopsis praemorsa L.,1758 mollyuskunda tapılan unikal trematod faunasının dünyanın heç bir yerində və heç bir başqa sahibdə rastlanmadığı müəyyən edilmişdir. Bu mollyusklardan elm üçün ilk dəfə qeyd edilən 33 növ serkarinin mikromorfoloji şəkilləri və müvafiq morfoloji təsvirləri hazırlanaraq növlər sənədləşdirilmişdir; Respublika ərazisində tapılan trematodların sistematik təyinatı aparılmış, ciddi praktik əhəmiyyətə malik olan növlərin yayılma xüsusiyyətləri müəyyən edilmiş, onların əmələ gətirdikləri trematodoz ocaqlarının (Exinoxazmoz, Metaqonimoz, Heterofioz, Haplorxoz, Opisthorxoz, Şistosomoz) saxlanmasında iştirak edən sahiblər kompleksinin növ tərkibi, yayılma xüsusiyyətləri, ekosistemlərdəki yeri və rolu təhlil edilmişdir; Ekosistemlərə antropogen müdaxilələrin parazitlərin növ tərkibinə təsiri öyrənilmişdir. Su onurğalılarının (balıqlar, amfibilər və reptililər) ibtidai qan parazitlərinin fauna, morfologiya, biologiya və ekologiyası, həmçinin təkamül xüsusiyyətləri tədqiq edilmişdir. Azərbaycanın balıqçılıq təsərrüfatlarında yayılan və balıqçılığa ciddi ziyan vuran parazitar xəstəliklər müəyyən edilmiş, onların müxtəlif amillərdən asılılığı müəyyənləşdirilmişdir; Ağcaqanad sürfələrində parazitlik edən mikrosporidilərin növ tərkibi, sahiblərlə qarşılıqlı münasibətləri, say dinamikasına təsiri, coğrafi və mövsümi yayılması tədqiq edilmişdir. Labоratоriyada 40 il ərzində aparılan tədqiqatlar əsasında 800-dən artıq elmi məqalə və 15 mоnоqrafiya çap edilmiş, 8 nəfər elmlər dокtоru, 27 nəfər isə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün dissertasiya müdafiə etmişdir. Azərbaycanın müxtəlif zonalarının biosenozlarında parazitlərin taksonomiyası və populyasiyasının ekologiyası, sürünənlərin, vəhşi məməlilərin (dovşankimilər, gəmiricilər, vəhşi və əhli ətyeyən heyvanlar, cütdırnaqlılar), iri və xırda buynuzlu heyvanlar və bitkilərin helmint faunası, ekologiyası, helmintoz törədicilərinin yayılmasında aralıq sahiblərin rolu, biotik və abiotik amillərin helmintlərin yetkin və sürfə mərhələlərinə təsiri, Taenia hydatigena, T. pisiformis, Echinococcus granulosus, Trichinella spiralis, Trichocephalus leporis, Tr. myocastoris, Tr.ovis növlərinin biologiyası, onların inkişaf mərhələlərinə müxtəlif abiotik amillərin təsiri təbii və laboratoriya şaraitində təcrübələr yolu ilə öyrənilmiş və quşlarda parazitlik edən Echinostomatidae fəsiləsinin 6 cinsinin trematodlarının morfoloji dəyişiklikləri öyrənilmişdir. İlk dəfə olaraq, gəmiricilərdə trematod, sestod, akantosefal və nematod siniflərinə aid 70 növ helmint aşkar edilmişdir. Bunlardan 2 növ Qafqaz faunası, 9 növ isə Azərbaycan faunası üçün yenidir. İlk dəfə olaraq, Azərbaycanda 19 növ oribatid gənələrinin gövşəyən heyvanlarda parazitlik edən monieziyaların aralıq sahib olması müəyyən edilmişdir. Vəhşi və əhli ətyeyən heyvanlarda aşkar edilmiş 26 növ helmintdən Centrorhynchus itatsinis, Taenia servi, T.laticollis, Plagiorchis elegans, Pharyngostomum cordatum, Euparyphium melis, Diplopylidium skryabini, Rictularia affinis növləri ilk dəfə aşkar edilmişdir. İlk dəfə olaraq, 7 növ helmint üçün yeni sahib müəyyən edilmişdir. Yabanı dənli bitkilərdə aşkar edilmiş 25 növ fitohelmintdən Anguina agrostis, A.graminis, A.poophila Azərbaycan faunası üçün ilk dəfə olaraq qeyd edilmişdir. 11 növ quşun M.pseudoechinatus cinsinə aid olan nümunələrin morfoloji əlamətlərinin dəyişkənliyi öyrənilmişdir. Aşkar olunmuş stabil əlamətlər, cinsin yeni diaqnozu ixtisasa uyğun elmi-tədqiqat institutlarında Mesorchis cinsinə aid növlərin təyinatı praktiki istifadə üçün təklif olunur. İlk dəfə olaraq, sürünənlərin növ müxtəlifliyi öyrənilmiş və yeni növlər aşkar edilmişdir. İnsan və ev heyvanları üçün ciddi təhlükə törədən başlıca helmintoz törədicilərindən fassiolyoz, paramfistomatoz, dikroselyoz, anoplosefalyatoz, exinokokkoz, alveokokkoz, trixinellyoz, himenolepidioz, senuroz, dipilidioz, toksokaroz, dirofilyarioz və s. törədicilərinin təbii və sinantrop ocaqlılıqları aşkar edilmiş, onların yayılmasının qarşısının alınmasına dair profilaktik mübarizə tədbirləri işlənib hazırlanmışdır.