09.00.03 - Fəlsəfə tarixi

Z.C.Məmmədovun elmi yaradıcılığı əsas etibarilə Şərq fəlsəfəsi tarixi və dinşünaslıq məsələlərinə həsr edilmişdir. Onun tədqiqatlarına qədər elə hesab edirdilər ki, Şərqdə, o cümlədən Azərbaycanda peşəkar filosoflar yaşamamışlar, yaradıcılığından əldə cüzi material olan Bəhmənyar (XI əsr) istisnadır. Z.C.Məmmədov otuz ildən cox müddətdə elmi axtarışlar aparıb, Azərbaycan filosoflarının və mütəfəkkirlərinin ərəb və fars dillərində dünyanın müxtəlif ölkələrində cap olunmuş, habelə əlyazması şəklində saxlanılan zəngin irsini üzə çıxarmışdır. O, onların fəlsəfəsini (varlıq təlimi və idrak nəzəriyyəsini), məntiqini, ictimai-siyasi və etik görüşlərini işləyib hazırlamışdır. Z.C.Məmmədov sübuta yetirmişdir ki, orta əsrlərdə müsəlman Şərqində, o cümlədən Azərbaycanda dini fəlsəfə ilə yanaşı elmi-fəlsəfə də olmuşdur. O, müəyyən etmişdir ki, elmi-fəlsəfi təlimlər Şərq peripatetizmindən, sufizmin panteist istiqamətindən və işraqilikdən ibarətdir. Şərq peripatetizminin banisi Əbunəsr Farabidir (873-950). Sufizmin dərindən düşünülmüş panteist sistemini Azərbaycan filosofu Eynəlqüzat Miyanəci (1099-1131) və işıq və qaranlıq prinsipinə əsaslanan işraqilik təlimini Azərbaycan filosofu Şihabəddin Sührəvərdi (1154-1191) yaratmışdır. Görkəmli Azərbaycan filosoflarının təlimləri fəlsəfi məktəbə çevrilərək, əsrlər boyu alimlər üçün örnək olmuşdur. Onların ideyaları sonralar müsəlman aləmi ilə məhdudlaşmayıb, Avropa ölkələrində də yayılmışdır. Bir sözlə, dünyaya fəlsəfi tarixi orta əsrlərdə (1000 illik dövrdə) məhz Şərq, ələlxüsus Azərbaycan filosoflarının sayəsində elmi-fəlsəfi dünyagörüşündən xail olmamışdır.

1. Azərbaycanda XI-XIII əsrlərdə fəlsəfi fikir, Bakı, 1978;

2. Bəhmənyarın fəlsəfəsi, Bakı, 1983;

3. Orta əsr Azərbaycan filosofları və mütəfəkkirləri, Bakı, 1986;

4. Azərbaycan fəlsəfəsi tarixi, Bakı, 1994;

5. Nizami Gəncəvinin fəlsəfi düşüncələri, Bakı, 2000.